Unieważnienie małżeństwa

Kościół naucza, że małżeństwo zawarte i dopełnione przez osoby ochrzczone nie może być nigdy rozwiązane (zob. KKK 1640). Ważnie zawarte małżeństwo splata małżonków wieczystym i wyłącznym węzłem małżeńskim. W powyższym zdaniu mowa jest o ważnie zawartym małżeństwie. Rodzi się więc pytanie, czy są takie sytuacje, kiedy małżeństwo zostało zawarte nieważnie i można je na tej podstawie unieważnić? Kiedy małżeństwo jest nieważne?

Przedstawmy najpierw, jakie są warunki, które trzeba spełnić, by uznać małżeństwo za ważne:

  1. Narzeczeni muszą być wolni od przeszkód małżeńskich. Przeszkody te mogą wynikać z prawa Bożego, naturalnego oraz kościelnego. Wymienia się ich dwanaście:
    1. Wiek: dla Kościoła powszechnego mężczyzna poniżej 16 lat i kobieta poniżej 14 lat nie mogą zawrzeć ważnego małżeństwa; w Polsce: mężczyzna – 21 lat, a kobieta – 18 lat.
    2. Impotencja: uprzednia i trwała niezdolność do podejmowania współżycia seksualnego czy to absolutna czy trwała czyni małżeństwo nieważnym z samej jego natury. Trzeba tu też zaznaczyć, że niepłodność ani nie wzbrania zawarcia małżeństwa, ani nie powoduje jego nieważności.
    3. Istniejący węzeł małżeński: gdy jest się związanym małżeństwem z inną osobą.
    4. Różnica religii: gdy ochrzczony katolik chce poślubić osobę nieochrzczoną (w niektórych sytuacjach możliwe jest uzyskanie dyspensy od tej przeszkody).
    5. Sakrament święceń: osoby, które otrzymały święcenia – diakoni, prezbiterzy i biskupi – nie mogą zawrzeć związku małżeńskiego.
    6. Wieczysty ślub czystości: osoby, które złożyły publiczny ślub czystości w męskim lub żeńskim instytucie zakonnym, nie mogą zawrzeć małżeństwa.
    7. Uprowadzenie: małżeństwo nie jest ważnym, jeżeli dana osoba została uprowadzona lub przetrzymywana w celu zawarcia tegoż małżeństwa.
    8. Małżonkobójstwo: poprzedni małżonek został zamordowany, by móc zawrzeć nowe małżeństwo – jest ono wtedy nieważne.
    9. Pokrewieństwo: w linii prostej oraz w linii bocznej do czwartego pokolenia włącznie.
    10. Powinowactwo: w linii prostej powoduje nieważność małżeństwa. Przykład: mężczyzna nie może poślubić swej pasierbicy, ale może poślubić siostrę swej zmarłej żony.
    11. Przyzwoitość publiczna: osoba żyjąca w konkubinacie chce poślubić bliskiego krewnego swego partnera w linii prostej. Przykład: kobieta żyjąca z pewnym mężczyzną chce poślubić jego ojca lub syna.
    12. Adopcja: nie mogą ważnie zawrzeć małżeństwa ze sobą ci, którzy są związani pokrewieństwem prawnym powstałym z adopcji, w linii prostej lub w drugim stopniu linii bocznej.
  2. Musi być zachowana forma kanoniczna sakramentu. Forma ta wymaga obecności oficjalnego świadka (zwykle kapłana lub diakona), który przyjmuje zgodę małżonków w imieniu Kościoła oraz obecności dwóch świadków podczas składania przysięgi małżeńskiej.
  3. Narzeczeni muszą być zdolni do wyrażenia zgody małżeńskiej oraz udzielić jej w sposób dobrowolny i bezwarunkowy. Chodzi tu o psychiczną zdolność do zrozumienia zobowiązań wynikających z zawarcia małżeństwa oraz do ich wypełniania. Zgoda jest nieważna, gdy została udzielona z lęku lub pod przymusem lub też pod pewnymi warunkami.
  4. Narzeczeni muszą akceptować naukę Kościoła o małżeństwie, która zakłada wierność, nierozerwalność i otwarcie na potomstwo.

Warunki te wyjaśniają jednocześnie, z jakich powodów można unieważnić małżeństwo. Trzeba zaznaczyć, że „małżeństwo zawarte i dopełnione nie może być rozwiązane żadną ludzką władzą i z żadnej przyczyny, oprócz śmierci” (KPK kan. 1141). Jak dalej zaznacza Kodeks Prawa Kanonicznego, „jedynie najwyższa władza kościelna może autentycznie wyjaśniać, kiedy prawo Boże zabrania małżeństwa lub ją unieważnia” (kan. 1075, § 1).

Kościół zatem po zbadaniu sytuacji przez kompetentny trybunał kościelny z powyżej wymienionych powodów może orzec o nieważności małżeństwa. Jeśli tak się stanie, wtedy mężczyzna i kobieta są wolni i mogą zawrzeć nowy związek małżeński.

Justyna Królak

Menu